Home / Orzecznictwo / Wyrok Sądu Najwyższego z 4-10-1994 r. – I PRN 71/94

Wyrok Sądu Najwyższego z 4-10-1994 r. – I PRN 71/94

TEZA

Istota „odliczenia” przewidzianego w art. 87 § 7 k.p. polega na możliwości zmniejszenia przez zakład pracy kwoty wynagrodzenia pracownika podlegającej wypłaceniu w danym miesiącu o wynagrodzenie wypłacone mu w jedynie poprzednim terminie płatności za czas nieobecności w pracy, za który wynagrodzenie mu nie przysługuje.

SENTENCJA

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Witolda Bryndy, po rozpoznaniu w dniu 4 października 1994 r. sprawy z powództwa Ewy W. przeciwko Szkole Podstawowej […] w S. o wynagrodzenie za pracę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego […] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 15 grudnia 1993 r. […] i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Starachowicach z dnia 3 listopada 1993 r., […] uchylił obydwa zaskarżone wyroki i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Starachowicach do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Powódka Ewa W. w pozwie z dnia 12 sierpnia 1993 r. żądała zasądzenia od Szkoły Podstawowej […] w S. kwoty 1.000.006 zł wraz z odsetkami i kosztami postępowania z tytułu bezprawnie potrąconych kwot po 503.000 zł z wynagrodzenia za lipiec i sierpień 1993 r. O kwoty te strona pozwana zmniejszyła jej wynagrodzenie za maj 1993 r. ze względu na udział w strajku trwającym od 5 do 15 maja 1993 r.

Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa, gdyż decyzja o potrąceniu wynagrodzenia za czas uczestniczenia w strajku została podjęta na podstawie ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz. U. Nr 55, poz. 236).

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Starachowicach wyrokiem z dnia 3 listopada 1993 r. oddalił powództwo ustalając następujący stan faktyczny:

W dniach od 5 do 15 maja 1993 r. powódka brała udział w legalnym strajku nauczycielskim. Wynagrodzenie za pracę za maj 1993 r. zostało jej wypłacone z góry na początku tego miesiąca. Ponieważ za czas strajku pracownikowi nie przysługuje wynagrodzenie, strona pozwana dokonała potrącenia nienależnie wypłaconej w maju 1993 r. kwoty 1.000.006 zł zmniejszając o 503.000 zł wynagrodzenie powódki w lipcu i w sierpniu 1993 r. Podstawę po temu dawał, zdaniem Sądu, art. 87 § 7 k.p., który pozwala odliczyć z wynagrodzenia za pracę w następnym okresie kwoty nienależnie wypłacone w okresie poprzednim. Tak więc żądanie powódki, by pozwana Szkoła zapłaciła jej wynagrodzenie za czas, w którym z uwagi na udział w strajku nie świadczyła pracy, nie mogło być, zdaniem Sądu Rejonowego, uwzględnione.

W rewizji od powyższego wyroku powódka podniosła, że art. 87 § 7 k.p. przewiduje ochronę wynagrodzenia pracownika polegającą na tym, że pracodawca ma prawo odliczyć z wynagrodzenia przysługującego za okres rozliczeniowy kwotę odpowiednią do czasu strajku tylko przy najbliższej wypłacie wynagrodzenia, nie może zaś tego czynić przy wypłacie kolejnych wynagrodzeń. Potrącenie więc wynagrodzenia w lipcu i sierpniu 1993 r. odbyło się sprzecznie z prawem, gdyż nastąpiło bez tytułu wykonawczego i bez zgody powódki.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach wyrokiem z dnia 15 grudnia 1993 r. oddalił rewizję uznając, że zaskarżony wyrok Sądu I instancji jest zgodny z prawem.

Od powyższego wyroku, jak również od poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Starachowicach, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego […] złożył rewizję nadzwyczajną, w której zarzucił rażące naruszenie art. 87 § 7 k.p. i art. 91 k.p. i na podstawie art. 421 § 1 oraz art. 422 § 2 k.p.c. wniósł o uchylenie obydwu zaskarżonych wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy do ponownego rozpoznania.

Rewidujący podniósł, że art. 87 § 7 k.p. ustanawia wyjątki od zasady ochrony pewnych kwot wynagrodzenia przed potrąceniem, natomiast art. 91 k.p. stanowi o niedopuszczalności potrącania z wynagrodzenia wierzytelności bez tytułu prawnego. Obydwa te przepisy (mające charakter ochronny) nie mogą podlegać wykładni rozszerzającej, a taką wykładnię przyjęły oba Sądy. Skoro więc w myśl art. 87 § 7 k.p. za okres nieobecności w pracy, za który pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia, możliwe jest odliczenie kwot wypłaconych w poprzednim terminie płatności, to znaczy – odliczeniu nie mogą podlegać kwoty wypłacone pracownikowi przez pomyłkę lub w poprzednich terminach płatności. Za takim rozumieniem powyższego przepisu przemawia także cel, dla którego został on wprowadzony ustawą z dnia 7 kwietnia 1987 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 20, poz. 107). Z uzasadnienia projektu ustawy wynika, że zamiarem ustawodawcy nie było przyznanie pracodawcy instrumentu pozwalającego na nieograniczoną w czasie weryfikację własnych błędów w naliczaniu wynagrodzenia pracowników, lecz przyznanie możliwości potrącenia w następnym terminie płatności kwot nadpłaconych pracownikom (z uwagi na trudności techniczne w korygowaniu w danym miesiącu wynagrodzenia wypłaconego za ten miesiąc).

Zdaniem rewidującego zaskarżone wyroki naruszają także interes Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż godzą w zasadę ochrony wynagrodzenia za pracę i tym samym są sprzeczne z ogólną ideą ochrony interesów pracowniczych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty rewizji nadzwyczajnej są zasadne.

Rozdział II działu trzeciego kodeksu pracy nosi tytuł „Ochrona wynagrodzenia za pracę” i obejmuje artykuły od 84 do 91. W rozdziale tym znajdują się przepisy mające charakter bezwzględnie obowiązujących norm, których celem jest stworzenie podstaw dla egzystencji pracownika przez zapewnienie ochrony jego wynagrodzenia za pracę.

KLIKNIJ i SPRAWDŹ - Mistrz Kadr i Płac

Wśród przepisów mających charakter zasad rządzących ochroną tego wynagrodzenia znajduje się art. 87. Z jego treści najogólniej wynika, że jeżeli pracownik jest dłużnikiem, potrąceniu z jego wynagrodzenia podlegają ściśle określone należności, ponadto potrącenie jest możliwe w określonych granicach i wreszcie, dokonanie potrącenia może się odbyć tylko według określonych reguł. Przechodząc natomiast do szczegółów należy stwierdzić, że w myśl art. 87 § 1 k.p. z wynagrodzenia za pracę podlegają potrąceniu tylko następujące należności: sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych, sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż alimentacyjne, zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi oraz kary pieniężne przewidziane w art. 108 k.p. Poza tym, zgodnie z art. 91 k.p., za zgodą pracownika wyrażoną na piśmie mogą być potrącane także inne należności.

Ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 20, poz. 107) nastąpiła zmiana art. 87 k.p. polegająca na dodaniu do tego artykułu § 7 o następującej treści: „Z wynagrodzenia za pracę odlicza się w pełnej wysokości kwoty wypłacone w poprzednim terminie płatności za okres nieobecności w pracy, za który pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia”.

Analiza art. 87 § 1 k.p. z punktu widzenia charakteru należności, których potrącenie jest dopuszczalne bez zgody pracownika, pozwala na spostrzeżenie, że są to należności wynikające z faktu, iż po stronie pracownika istnieje dług w rozumieniu art. 353 k.c., czyli powinność spełnienia określonego świadczenia (zobowiązanie). Inaczej natomiast jest w sytuacji przewidzianej w art. 87 § 7 k.p., kiedy to pracownik nie zaciągał wobec pracodawcy żadnego zobowiązania ani nie popełnił czynu niedozwolonego, który mógłby być źródłem takiego zobowiązania. Przepis § 7 art. 87 k.p. – jak to wynika z jego treści – został przewidziany dla sytuacji, w których po wypłaceniu przez zakład pracy wynagrodzenia za dany okres (najczęściej z góry) nastąpi nieobecność pracownika w pracy, za którą nie przysługuje mu wynagrodzenie. Wówczas z mocy omawianego przepisu pracodawca może „odliczyć” z wynagrodzenia za pracę to, co wcześniej wypłacił będąc zobowiązany przepisami określającymi terminy wypłaty wynagrodzeń.

Porównanie § 1 z § 7 omawianego artykułu (87 k.p.) wykazuje jeszcze inne różnice między tymi przepisami. I tak, o ile z wynagrodzenia za pracę można potrącić tylko określoną jego część (§ 3) i w określonej kolejności (§ 2), o tyle gdy chodzi o odliczenie, to kwota odliczenia nie podlega żadnym ograniczeniom -odlicza się ją „w pełnej wysokości” (§ 7). Ponadto, na podstawie art. 87 § 1 można w danym miesiącu potrącić z wynagrodzenia pracownika należność powstałą znacznie wcześniej, podczas gdy według § 7 tego artykułu z wynagrodzenia za pracę w danym terminie płatności można odliczyć tylko kwoty wypłacone pracownikowi w poprzednim terminie płatności.

Ta ostatnia różnica wykazuje jednocześnie istotę odliczenia. Polega ona na możliwości zmniejszenia kwoty wynagrodzenia wypłacanego pracownikowi w danym miesiącu o wynagrodzenie wypłacone mu w poprzednim miesiącu za czas nieobecności w pracy, która to nieobecność nastąpiła już po wypłaceniu wynagrodzenia, a za którą wynagrodzenie nie przysługuje. Oczywiście, zasada wyrażona w art. 87 § 1 k.p. nie ogranicza się do wynagrodzenia za pracę i do należności pracowniczych wypłacanych w okresach miesięcznych. Dotyczy ona bowiem także innych składników wynagrodzenia (np. premii) i innych okresów płatności niż miesięczne. Ważne jest jednak to, że odliczyć można tylko kwoty wypłacone w poprzednim terminie płatności, nie wcześniej.

Oznacza to, że zakład pracy, który w danym terminie płatności odlicza z wynagrodzenia pracownika kwoty wypłacone mu w poprzednich (dwu lub więcej) terminach płatności albo który w ciągu kilku (dwu lub więcej) terminów płatności odlicza kwotę wypłaconą nie w poprzednim terminie płatności – narusza art. 87 § 7 k.p. Konsekwencją takiego postępowania jest wniosek, że zakład ten bezpodstawnie nie wypłaca pracownikowi wynagrodzenia w należnej mu wysokości. Skorzystanie z odliczenia jest bowiem możliwe tylko w następnym (najbliższym, kolejnym) terminie płatności, nie później.

Tymczasem w rozpoznawanej sprawie pozwany zakład pracy z tytułu nieobecności powódki w pracy w maju 1993 r., dokonał odliczeń z jej wynagrodzenia za pracę w lipcu i sierpniu 1993 r. Nie ulega więc wątpliwości, że w tychże miesiącach nie wypłacił należnego jej jako nauczycielce wynagrodzenia za czas ferii letnich dając tym samym podstawę do wniesienia pozwu.

Przytoczone wyżej uwagi i rozważania nad istotą odliczenia prowadzą do wniosku, że wyroki obu Sądów rozpoznających sprawę powódki naruszają rażąco art. 87 § 7 k.p. wskutek jego błędnej interpretacji. Ocena powyższa uzasadnia więc zarzut zawarty w rewizji nadzwyczajnej, dotyczący rażącego naruszenia prawa. Zresztą powyższy zarzut nie ogranicza się tylko do wskazanego przepisu. Dotyczy on także art. 91 k.p. i również jest zasadny.

Przepis art. 91 k.p. stanowi, że należności inne niż wymienione w art. 87 § 1 i § 7 mogą być potrącane z wynagrodzenia pracownika tylko za jego zgodą wyrażoną na piśmie. Oznacza to, że odliczenie z wynagrodzenia pracownika może nastąpić bez jego zgody. Jednak w wymienionym przepisie (art. 91 k.p.) nie chodzi o odliczenie dokonane przez zakład pracy w każdym czasie, lecz o odliczenie z wynagrodzenia pracownika, które nastąpiło według zasad przewidzianych w art. 87 § 7 k.p. Inaczej mówiąc – jeżeli zakład pracy w najbliższym terminie płatności nie dokona odliczenia kwoty wypłaconej w poprzednim terminie płatności, to wynagrodzenie wypłacone pracownikowi z góry za czas nieobecności w pracy będzie miało charakter „należności innych niż wymienione w art. 87 § 1 i § 7”, taka zaś należność będzie mogła być potrącona z wynagrodzenia pracownika za pracę tylko za jego zgodą wyrażoną na piśmie (albo gdy będzie objęta tytułem wykonawczym). Zatem warunkiem dopuszczalności dokonania przez pozwaną Szkołę potrąceń z wynagrodzenia powódki za lipiec i sierpień 1993 r. była zgoda powódki. Tymczasem jest w sprawie niesporne, że powódka takiej zgody nie udzieliła. Fakt ten dodatkowo więc wskazuje na sprzeczność postępowania strony pozwanej z przepisami o ochronie wynagrodzenia za pracę. Jednocześnie należy dodać, że także Sądy obu instancji pominęły omawiany przepis i wynikające z niego konsekwencje. Okoliczność ta potwierdza zatem zasadność zarzutu rażącego naruszenia prawa zawartego w rewizji nadzwyczajnej.

Usprawiedliwiony jest także zarzut naruszenia interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Prawo pracownika do wynagrodzenia i jego ochrona należy bowiem do fundamentalnych zasad prawa pracy. Naruszenie tych zasad jest naruszeniem obowiązującego porządku prawnego. Oceny tej nie zmienia w sprawie fakt, że zakład pracy w istocie rzeczy odebrał powódce tę część wynagrodzenia, którą wcześniej wypłacił (z góry) za czas nieobecności spowodowanej jej udziałem w strajku, której to nieobecności nie mógł przewidzieć wypłacając wynagrodzenie za maj 1993 r. Ochrona wynagrodzenia za pracę polega bowiem między innymi na tym, że potrącenia i odliczenia z wynagrodzenia za pracę mogą być dokonywane ściśle według reguł kodeksu pracy.

Kończąc rozważania w sprawie należy dodać, że mimo iż zarzut rażącego naruszenia prawa dotyczy prawa materialnego i przy niespornym stanie faktycznym mógłby uzasadniać uchylenie obydwu wyroków i wydanie przez Sąd Najwyższy orzeczenia co do istoty sprawy (art. 422 § 1 k.p.c.), to jednak wydanie takiego rozstrzygnięcia nie jest możliwe ze względu na brak wszystkich niezbędnych przesłanek.

Z pozwu wynika, że powódka żąda wypłacenia jej 1.000.006 zł wraz z odsetkami od daty wymagalności tej kwoty. W aktach sprawy nie ma jednak informacji wskazujących na to, jakie były terminy płatności wynagrodzenia w pozwanej Szkole. Co więcej, strona pozwana kwotę dochodzoną pozwem potrąciła w dwóch ratach, inne zatem będą okresy odsetkowe, a odsetki dotyczyć będą dwóch kwot. Okoliczności te wymagają ustalenia, co ze względu na nieobecność stron na rozprawie przed Sądem Najwyższym nie było możliwe.

Z tych względów i stosownie do art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.

źródło: http://www.sn.pl/orzecznictwo/

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.